De evolutietheorie in kinderboeken

Geschiedenis van het vele sterven

Bas Haring schreef voor kinderen vanaf een jaar of elf een zeer leesbaar handboek over de evolutietheorie van Charles Darwin. Tegelijkertijd komt de vertaling van Roelaman uit, een fel bejubelde roman van David F.Weinland (1878) over de Europese holbewoners en holenberen. Weinland was een vriend en collega van Charles Darwin.

'Een handboek over de evolutietheorie' noem ik Kaas & de evolutietheorie gemakshalve, maar dat dekt de lading niet helemaal. Haring spreekt de lezer direct aan, en je krijgt hier helemaal geen biologieles door je strot geduwd. Wetenschap wordt je stap voor stap en zeer bevattelijk aangereikt. De auteur legt verbanden met andere werelden dan die van de genen en de fauna. Aan het eind van elk hoofdstukje komt een korte samenvatting: het is duidelijk dat de auteur je een bad wil geven, geen snelle kattenwas. Bedoeling is dat je de theorie na het lezen van het boek in je kleren hebt zitten. Nooit eerder las ik een wetenschappelijk kinderboek dat zozeer door alle hoofdstukken heen één bepaalde boodschap wilde meegeen. Bas Haring wil dat iedere lezer heel goed begrepen heeft dat leven en overleven op deze planeet niet te maken hebben met een of ander hoger doel. De soorten die overleven, zijn gewoon het best in overblijven. The survival of the fittest vertaalt de auteur niet als 'de sterkste wint'. Hij wijst erop dat niet de slimste, sterkste of mooiste soorten in stand zijn gebleven, maar wel deze die domweg en toevallig een manier hebben evonden (geheel onbewust) om te overleven. Niets is vooraf bedacht. Haring spreekt van "de menselijke vergissing om achter alles een reden te zoeken". Hij geeft een mooi voorbeeld van de ijsbeer. Waarom is die zo wit? De vraag is niet 'waarom?, maar 'hoe komt het?', want een waarom-vraag peilt naar een bedoeling. Aangezien alles toeval is, is de witte ijsbeer het ook. toevallig werd er een keer een iets blekere beer geboren, en die bleek zich goed te kunnen verschuilen in de sneeuw. Die beer had dus meer overlevingskansen en kon meer kleine beertjes maken. Zij overerfden de witte pels, en zo werd de ijsbeer door de tijden heen almaar witter. Eén handige eigenschap kreeg de overhand, maar niemand (ook de beer zelf niet) had daar een hand in.
   Haring brengt ons verder nog bij wat genen precies zijn, en waarom mensen en dieren geil en hitsig zijn. Heel interessant wordt het als hij de lijn even doortrekt en het pad van de biologie verlaat. Is homoseksualiteit tegennatuurlijk? Bestaat God? Waarom is stelen slecht? De moraal van goed en kwaad heeft ook al een evolutionair proces doorlopen. Alleen is hij niet via de genen doorgegeven, maar door communicatie. Haring begeeft zich op glad ijs, en dat beseft hij zelf. Want er is niet alleen geen hoger doel in het leven, we moeten ons ook niet te veel illusies maken over een of ander typisch menselijk normbesef.
   Kaas & de evolutietheorie is een pareltje van een boek geworden, waarvoor mijn bewondering steeg bij elke bladzijde. Een populariserend non-fictieboek dat het niet moet hebben van paginagrote kleurenprenten, maar wel van een zeer bevattelijke, ver doorgedreven en gedurfde uiteenzetting van een heel actuele theorie en filosofie.
   Een speling van het lot zorgde ervoor dat ongeveer tegelijk met Kaas & de evolutietheorie ook Roelaman in Nederlandse vertaling verschijnt. Roelaman is een avonturenroman die zich afspeelt bij de Europese holbewoners, na de ijstijden. De Duitser David F.Weinland schreef het boek 1878 en in Duitsland is het al die tijd een enorm succes gebleven. Roelaman wordt beschouwd als de spannendste roman over het onderwerp, en de Duitse criticus Hansjörg Küster zegt dat hij mensen kent die slechts drie boeken in huis hebben: de bijbel, een spaarbankboekje en Roelaman. Honderd vijfentwintig jaar oud is het boek, en dat lees je natuurlijk. Théo Buckinx vertaalde Weinlands boek ook in ongewoon stroef Nederlands, maar dat raak je na een tijdje helemaal gewoon. Het verhaal is doorspekt met tekeningen van werktuigen en skeletten van uitgestorven diersoorten, het soort gravures dat ik me herinner uit oude leerboeken en natuurhistorische musea.
   Weinland was uitermate gefascineerd door de vermoede leefwijze van onze voorouders. Hij beschrijft hun holen en werktuigen, de hiërarchie en rituelen en dagelijkse bezigheden. Maar vooral de jacht, een dagelijkse bloedstollende, levensgevaarlijke bezigheid, beoefend door heldhaftige wilden. Weinland heeft willen aantonen hoe het leven in Europa er ooit op één bepaald moment heeft uitgezien. Rode draad zijn gevaar en struggle for life. Dit is niet de enige verwijzing naar Charles Darwin, trouwens een van Weinlands vrienden in de tijd.
   Bijzonder boeiend is de intrede van een uit het oosten oprukkend sterk blank mensenras dat de holbewoners bedreigt. De blanken bouwen huizen en leven van veeteelt en akkerbouw. De nieuwkomers houden de holbewoners fijne stoffen en blinkende werktuigen voor, en dat is natuurlijk het begin van het einde. Roelaman is een erg romantisch en heldhaftig verhaal over de oermensen in de Zwabische Jura, die verdreven werden door de Kelten. Weinland was een wetenschapper en academicus, lange tijd directeur van de dierentuin van Frankfort en auteur van wetenschappelijk werk over dieren en planten. Als jeugdschrijver raakte hij meteen bekend. Hij baseerde zich voor Roelaman sterk op wetenschappelijk onderzoek rond prehistorisch vondsten in grotten in de buurt. Hij wilde met dit boek zijn eigen en andere kinderen de allereerste sporen van de Germaanse cultuur vertellen. Alles in een volkse, beetje intimiderende toon, die wellicht perfect past in de tijd waarin het geschreven is. De Duitse auteur Günter Herburger schreef in Die Zeit in 1999 dat hij Roelaman als kind stiekem in z'n bed las met een zaklantaarn. Dat was ten tijde van de Tweede Wereldoorlog, toen de dagelijkse realiteit vreemde gelijkenissen vertoond moet hebben met de tijd van Roelaman. Zoals Bas Haring in zijn Kaas & de evolutietheorie stelt: "Alle dieren planten hebben een zwaar leven" en dat is een de ingrediënten van de evolutietheorie. In Roelaman illustreert Weinland alvast overvloedig deze wetenschap. Net als Bas Haring lijkt hij ermee in te stemmen dat wel de meest 'fitte' soort overblijft, maar dat die soort daarom nog niet de mooiste of slimste is. Weinland hemelt de Keltische cultuur dan ook niet op, integendeel. De nieuwe beschaving brengt alleen maar onheil, terwijl de zogenaamde wilden dan wel arm, maar tenminste vredelievend waren. De bewondering van de holbewoners voor deze mooie slanke jongens op tamme paarden ruilt al snel plaats voor afschuw, want de Kelten brachten mensenoffers aan hun goden en schrokken niet terug voor kannibalisme. Roelaman is een curiosum dat alleen al daarom de moeite waard is om te lezen.

Belle Kuijken