Meisjes in China

    De door de wol geverfde journaliste en columniste Ingrid Vander Veken presenteerde onlangs in de Antwerpse Zoo haar eerste jeugdboek, Sam. Daar had ze alle redenen voor, want een van de hoofdpersonages is een olifant. Vander Veken vertelt het echt gebeurde verhaal van de Franse Marthe, die eind vorige eeuw in China woonde. Marthe is van goede komaf, haar ouders wonen in een riant huis met Chinese dienstbodes. Voor haar achtste verjaardag krijgt Marthe van haar vader een buitensporig cadeau: een babyolifantje. Marthe is meteen verslingerd op het beest, en er groeit een hechte band tussen beiden. Niet veel later sterft Marthes vader en verhuist haar moeder met de kinderen terug naar Parijs. Marthe eist dat haar olifantje meegaat en krijgt haar zin. Na 54 dagen op zee zetten de twee vrienden voet aan wal in een land waar ze nog nooit geweest zijn. De olifant mag eerst nog een poosje in de tuin wonen, maar moet ten slotte verhuizen naar de dierentuin.
    Zowel olifant als meisje voelt zich verloren: op de speelplaats hangt Marthe lusteloos tegen de muur, in de dierentuin wil Sam niet eten. Stilaan went het toch en vindt Marthe er veel plezier in om op Sams rug rondjes te lopen in de dierentuin. Vander Veken vertelt in vogelvlucht ook het volwassen leven van Marthe, zonder olifant dan. Ze kan haar leven lang geen plek vinden die ze zich eigen kan maken, reist veel en gaat ten slotte terug naar China. Ze verzamelt allerhande olifantenbeeldjes en -verhalen. Enkele van die laatste worden bij wijze van illustratie in Sam opgenomen.
    De schrijfster heeft een prachtverhaal gevonden, een uitstekend uitgangspunt voor een boek. Ze zocht zelfs Marthes kleindochter op, sprak met oppassers van dierentuinen, las over olifanten, het China en Parijs van honderd jaar geleden. Kortom, een heleboel research. Vander Veken beschrijft Chinese markten en keukens, gewoonten en klederdracht. Ze probeert het heimwee naar de luxe van Frankrijk weer te geven. Dat is niet eenvoudig en ook niet echt geslaagd. Ze beschrijft en somt op, en slechts hier en daar krijg je het gevoel de sfeer te kunnen opsnuiven, het verdriet te voelen. Door een gebrek aan een originele stijl kan ze nauwelijks boeien, bijna nergens de lezer pakken. Het sterke verhaal van Marthe en Sam wordt flauwtjes, weinig inspirerend, vervelend soms.
    Behalve het feit dat Marthe zich vragen stelt over waar ze eigenlijk thuishoort en dat ze door netjes opgevoede dames een 'wilde' genoemd wordt, krijg je nooit een diepgaand beeld van het meisje. Daarvoor wordt alles veel te weinig suggestief aangegeven. Bijvoorbeeld in volgende scène. We zijn in de Parijse acclimatisatietuin en daar zijn tot ontsteltenis van Marthe ook pygmeeën te bewonderen. Ze kijkt naar de "gewone mensen" en beschrijft hoe zij zich gedragen. "Ze wezen naar de pygmeeën en fluisterden elkaar dingen toe - ik ving het woord wilden op, hetzelfde woord dat tante Victorine gebruikt voor Yvonne en mij. Ze keken naar de kleine zwarte mensen, zoals de meisjes op school de eerste dag naar mij en Yvonne hadden gekeken. Ze keken naar ze, zoals ze naar de beren en de leeuwen keken. Ze vonden ze beestig." Keer op keer krijgen we zulke overpeinzingen, die helemaal af en duidelijk zijn: Marthes gedachten lijken in niets op de halfronde gedachten van een kind. Vander Veken geeft de jonge lezer meteen alles in handen. Behalve dat het de spanning wegneemt, komt dat expliciteren een beetje betuttelend over. Bovendien laat ook de stijl te weinig verrassingen toe. Veel te vaak volgen vijf of meer zinnen met identiek dezelfde woordvolgorde elkaar op. Sam is een geniaal echt gebeurd verhaal, vertolkt door een onzekere schrijfster.

Een ander verhaal uit China komt van Ting-xing Ye, een in dat land opgegroeide schrijfster. Het verhaal van Witte Lelie is het debuut van Ting-xing Ye, die ondertussen in Canada woont. Ze beschrijft het traditionele Chinese plattelandsleven van meer dan honderd jaar geleden, door de ogen van Witte Lelie. Heel snel al voel je je, als in een film, te midden van de rijstvelden, de lelies, de kanaaltjes. Tot haar zesde heeft Witte Lelie een ongedwongen leven, maar dan krijgt ze te horen dat haar voeten moeten worden ingebonden. Ze heeft een hekel aan de stinkende pijnlijke stompjes van haar moeder, en wil koste wat het kost aan haar lot ontsnappen. Aangrijpend is het moment waarop Witte Lelies voeten gebroken en ingebonden worden, en dat allemaal om later een goed huwelijk te kunnen sluiten. "Dochterlief, je vader heeft je hartverscheurend gehuil gehoord, maar ook hij kan je niet helpen. Iedereen moet buigen voor oude tradities en gewoonten," weet haar moeder.
Witte Lelie sluit een pact met haar broer en dankzij zijn doorzettingsvermogen en haar ontluikende emancipatie doet ze de zwachtels toch af en overtuigt haar familie van de goede zaak. Witte Lelie zal gaan studeren en op die manier respect afdwingen van de gemeenschap. Het verhaal van Witte Lelie is in enkele woorden na te vertellen. Dat korte en simpele geeft aan het dunne boekje een onvoldragen nasmaak. Een lusje hier, een kronkel daar in het verhaal zou deugd gedaan hebben. Daarenboven is de taal (de vertaling?) soms schrijnend stroef en ouderwets, zodat het helemaal een beetje een stoffige bedoening wordt.

Belle Kuijken

Ingrid Vander Veken
Sam
Standaard, Antwerpen, 127 p., 595 fr.
vanaf 8 jaar.

Ting-xing Ye
Het verhaal van Witte Lelie
Averbode, Averbode, 46 p., 395 fr.
vanaf 9 jaar.