Kleine en grote angsten

Twee nieuwe boeken bij dezelfde uitgeverij. Allebei van vrouwen die schrijven voor tienjarigen, over de onbeschrijfelijke angst bij kinderen voor de gevolgen van kibbelende ouders. De Hasseltse Els Beerten en de Amerikaanse Carolyn Coman kennen elkaar wellicht niet, maar de overeenkomsten zijn er. Ze roepen dezelfde stemming op en schrijven allebei heel overtuigend vanuit het moeilijkste standpunt: dat van het kind.
In het donker is het veilig van Els Beerten begint ergens middenin een levensverhaal: voortdurend ruziënde ouders hebben het leven van hun twee zoontjes al zo zuur gemaakt dat de littekens niet meer te vermijden zijn. De kinderen houden elkaar overeind, stoppen hun oren dicht voor 'de storm', zoals ze de scheldtirades noemen, en vinden een schuilplaats als het echt moeilijk wordt: een grote kast. Daar fantaseren ze zich met man en macht door harde tijden heen, vangen ze elkaars angsten en dromen op. Ten slotte barst de bom en verdwijnt hun moeder voor een tijdje. De rollen keren langzaam om: de kinderen moeten hun vader er bovenop helpen. Els Beerten slaagt er in geloofwaardig te verwoorden hoe kinderen heel lang hun angsten onderdrukken en hoe frustraties uiteindelijk toch een uitweg vinden. De twee broers pakken de problemen elk op een andere manier aan. Soms denken ze er iets aan te kunnen doen en willen ze interveniëren in die oorlog die nooit ophoudt. Dan weer later ze de moed zakken en zijn ze net frêle grashalmpjes in de storm. Als volwassen lezer zit je na het lezen van In het donker is het veilig verveeld met het volle besef dat ouders snel vergeten volwassen te handelen als het op relatieproblemen aankomt en dat de kinderen de gevolgen moeten dragen. Tegelijk groeit de bewondering voor kinderen (of althans voor de jongetjes in het boek): het zijn de moedigste en meest realistische tweevoeters op aarde.

Net dezelfde boodschap krijg je van Carolyn Coman in Wat Jimmy die nacht zag. Jimmy is erbij wanneer Jan zijn huilende zusje Nina (Jans baby) oppakt en door de kamer gooit. Patty (moeder van Jimmy en Nina) vangt de baby net op tijd op en verdwijnt met de kinderen. Ze gaan met z'n drieën in een kleine caravan wonen, in hartje winter. Jans onbezonnen daad was het gevolg van ten top gedreven zenuwen omwille van een dreinerige baby, maar wat er aan de spectaculaire worp precies voorafging, wordt niet beschreven. Jimmy en Patty zijn van dan af in ieder geval bang voor Jan, ook al wordt de man nergens als bruut afgeschilderd. Patty is een uiterst bedrijvige, sterke moederkloek die haar kinderen beschermd tegen de buitenwereld. Maar hoezeer er ook haar best doet, haar zoon Jimmy gaat eraan ten onder. Patty slaat een kamer in het huis van een vriend af om in de ijskoude caravan te wonen waar Nina en een lade slaapt en zijzelf in een ligstoel. Patty is een 'superwoman' en dat moest natuurlijk wel eens fout gaan. De niet uitgesproken, maar des te meer aanwezige angst voor een fantoom breekt moeder en zoon. Patty, de zelfbewuste, onafhankelijke moderne vrouw achter het stuur van een grote roestige Buick, houdt zich sterk voor haar zoon. Ze doet verwoede pogingen de zaken onder controle te houden, tot blijkt dat bij Jimmy van angst en onzekerheid alle remmen wegvallen. Patty kan niet met haar kind praten over de essentie van de dingen, hoe tegenstrijdig dat ook is met haar sterke persoonlijkheid. Wat Jimmy die nacht zag is een verhaal als een vuurpijl: kort, flitsend en krachtig. Wat volwassenen kinderen (onbewust) aandoen, blijft nog een hele tijd nazinderen. Dit tweede boek van Carolyn Coman maakte in Amerika veel indruk. De filmische, directe stijl en de aangrijpende materie maakt er een prachtig buitenbeentje van, deskundig vertaald door Bart Moeyaert.
Om een idee te krijgen van de frisse, aanstekelijke taal van Coman, hier de eerste regels uit Wat Jimmy die nacht zag:
"Toen Jimmy hem met de baby zag gooien, Jan met de kleine baby zag gooien, Jan met zijn kleine zusje Nina zag gooien, toen Jimmy Jan met zijn babyzusje Nina zag gooien, toen verhuisden ze. Diezelfde nacht nog, of was het al ochtend, op dat uur tussen dag en nacht dat geen tijd kent, gingen Jimmy en zijn moeder en Nina weg uit het huis waar ze met Jan woonden."
Voilà, bij Coman val je met de deur in huis en voert het verhaal je vanaf de eerste bladzijde onherroepelijk mee. Geen omkeren mogelijk.

Enkele jaren geleden was het thema 'pesten' erg in op school en in de jeugdliteratuur. Nog steeds verschijnen op regelmatige tijdstippen boeken over elkaar treiterende schoolkinderen, waarbij de reden zo onbenullig is dat het algauw over helemaal niets meer gaat. Geruzie gaat over in agressie en fysiek geweld, angst en haat krijgen de overhand. Slimoor van Luc van Tolhuyzen gaat erover. De 'domoor' in kwestie heet Felix en hij moet op zeker dag tot zijn grote ergernis overstappen naar het Bijzonder Onderwijs. Het blijkt daar nogal mee te vallen; voor het eerst maakt Felix goede vrienden en leert hij van zich af te bijten. Hij moet ontzettend veel vooroordelen overwinnen, ook bij zijn ouders, al was het maar om zijn snoeverige, slimme broertje Gil een hak te zetten. Felix is het uitgelezen doelwit voor pesterijen. Kleine ettertjes van zijn leeftijd snijden hem zowat overal de pas af, maar erger nog vindt Felix het dat zelfs zijn ouders zich voor hem schamen. Hij wil per se zij leer- en leesproblemen overwinnen en bovenal zijn onzekerheid wegwerken, en stilaan wordt hij sterker, een beetje baldadig zelfs. Als broertje Gil ook zijn zwakheden blijkt te hebben, wordt de kloof tussen hen gedicht. Felix krijgt zelfs succes bij de meisjes en helpt andere kinderen met leerproblemen van zich af te bijten. Slimoor is behoorlijk onderhoudend, maar heeft zijn zwakke plekken. Soms loopt het verhaal stroef en levert het gegeven weinig nieuws op. Van Tolhuyzen bezondigt zich aan moraliseren via zijn hoofdpersonage. Felix maakt een bewustwording door die naar mijn mening net iets te expliciet is.

Belle Kuijken

Luc van Tolhuyzen, Slimoor, Davidsfonds/Infodok.
Els Beerten, In het donker is het veilig, Querido.
Carolyn Coman, Wat Jimmy die nacht zag, Querido.
Alles voor kinderen vanaf 10 jaar.