Max Velthuijs over 'Een trouwe dienaar', zijn nieuwste prentenboek

Ik heb niets tegen mensen, hoor

Max Velthuijs is een begrip in de kinderboekenwereld. Al dertig jaar maakt hij zijn prachtige prentenboeken, waarvan vooral de avonturen van Kikker steeds opnieuw enthousiast onthaald worden, overal ter wereld. Velthuijs wordt er 75, maar is productiever dan ooit: in het najaar mogen we een nieuw Kikker-verhaal verwachten en vandaag, aan het begin van de Jeugdboekenweek, ligt De trouwe dienaar in de boekhandel, een kanjer van een boek met grote prenten in warme kleuren en met een heleboel kleine grapjes. Een gesprek met een Pietje precies over zijn creaties, zo vertrouwd dat ze wel familie lijken.

Wat meteen opvalt aan de nieuwste van Max Velthuijs is het formaat. Dit kun je echt geen 'Velthuijs-boekje' meer noemen, deze buitensporig grote Trouwe dienaar. Wanneer ik hem welgemeend zeg dat ik het alweer een prachtig boek vond, kijkt de tekenaar me weifelend aan.
Kikker is kikker

"Ja, dat heb ik meer gehoord, dus het zal wel niet slecht zijn. Het vervelende is dat ik het zelf nooit helemaal goed vind. Het kan altijd nog beter - ik heb een overmatig gevoel voor zelfkritiek. Als het van mij afhangt werk ik ontzettend lang aan één boek. De trouwe dienaar heb ik naar mijn normen vrij snel moeten afwerken. Soms is het resultaat dan beter, spontaner."
Het boek verscheen eerder al bij de Stichting Het Nederlandse PTT Museum, onder de titel Een belangrijk bericht. De PTT had Velthuijs verzocht een kinderboek te maken 'met educatieve doeleinden'. Het grappige is dat de post in het boek in gebreke blijft. De brief die Koning Leo naar zijn goede vriend de President van Amerika stuurt gaat immers bijna verloren. Gelukkig is er de trouwe dienaar (in de gedaante van Krokodil) die het zaakje niet vertrouwt. Hij vindt het vreemd dat iemand in een rood autootje de brief uit de rode bus haalt. Krokodil gaat erachteraan en trotseert een gevaarlijk oerwoud, een snikhete woestijn en een storm op zee. De brief is hem steeds iets te snel af en waait ten slotte uit de brieventas van de postbode. De trouwe dienaar onderschept het belangrijk bericht en bezorgt het persoonlijk aan de President.
Zoals gewoonlijk verwerkt Velthuijs heel wat grapjes in zijn verhaal. Zo vindt Krokodil midden in de woestijn een telefooncel. Pikken kinderen dat? "Ja, als je èrgens een telefoon nodig hebt, dan is het toch wanneer je in nood bent in een woestijn? Kinderen kijken daar helemaal niet van op." Velthuijs houdt trouwens geen rekening met een lezerspubliek. "Ik probeer mijn boeken niet uit op kinderen, of zo. Dat is niet goed, dan zou ik misschien een en ander veranderen. Ik heb geen publiek voor ogen als ik teken, en zeker geen kinderen. Ik teken voor mezelf, ik bedenk verhaaltjes die ik leuk vind."
Kikker is verliefd

Heel vaak zit er in zijn boeken een boodschap. Expliciet of bedekt, maar ze is er meestal. Moet dat echt? "Een boodschapje, ja (lacht). Dat sluipt erin, maar meestal niet echt bewust. Ik ben zo opgevoed, zowel mijn vader als mijn moeder was onderwijzer. Ik wil kinderen niet echt een zedenles meegeven, en ik vind zeker niet dat ze braaf moeten zijn. Wat ik zou willen is dat ze met respect met elkaar omgaan, en ook met de natuur."
"In De trouwe dienaar heb ik geen expliciete boodschap verwerkt. Er zit veel spotternij in. Aan wat Krokodil doet in het boek moet je geen voorbeeld nemen. Hij is slaafs en naïef, heel eng eigenlijk. Krokodil is een figuur waar je van alles mee kunt doen, zijn karakter is niet erg standvastig. In principe is hij slecht, slim en een beetje gemeen. Maar op de keper beschouwd is hij wel aardig. Echt slechte dieren bestaan niet, maar ze zijn wel allemaal een beetje naïef. Olifant misschien nog het meest. Hij is een goedzak, goedgelovig maar niet dom. Hij lijkt het meest op mij - of ik op hem. Het karakter van Kikker is veel standvastiger. Kikker is naïef en staat voor het kind. Hij moet nog alles leren en is nog geneigd alles te geloven."
Velthuijs' dieren zijn erg menselijk. Ze hebben een eigen karakter, kunnen heel gemeen zijn, en wonen in gezellige huiskamers. Het zijn eigenlijk mensen - je kunt je dan ook afvragen waarom ze eigenlijk in een dierenomhulsel gestopt moeten worden. "Ik heb niets tegen mensen, hoor. In het begin heb ik ook wel boeken met mensen gemaakt. Er is één bezwaar: het uiterlijk is niet zo interessant. Neem nou een moeder met een spijkerbroek. Dat is geen echte moeder, daar kan je niets mee als tekenaar. Voor een kinderboek heb je bijvoorbeeld een koning nodig. Zo versleten als wat, natuurlijk, maar hij doet het altijd. Een koning betekent iets, hij is een machtspersoon die goed of kwaad kan zijn. Rovers zijn ook prima: dat zijn slechte mensen die je lekker goor kan maken. Maar gewone mensen of kinderen, daar maak je geen verhaal mee."

Kikker is bang

Opmerkelijk genoeg schreef Velthuijs zijn verhalen vroeger steeds eerst in het Duits, wat een vereenvoudigde taal als resultaat gaf. "Het is begonnen omdat mijn Duitse uitgever de tekst moest kunnen lezen. Dus schreef ik de tekst in dat Duits van mij waar Duitsers hard om moesten lachen. Maar net daarom vonden ze het goed. Voor mij was het wel makkelijk, omdat ik toen nog niet van mezelf vond dat ik kon schrijven. De uitgever maakte er wel wat van. Maar nadien moest ik in het Nederlands gaan schrijven. Dat was hele andere koek. Ik moest leren schrijven - en dat vind ik nog steeds het minst interessante. Tekenen vind ik veel plezieriger. Maar er moet nu eenmaal ook geschreven worden."
"Ik zie alles in beeld voor me. Ik hoor stemmetjes ook. Beeld met geluid, heel modern eigenlijk. Ik hoor en zie de dieren met elkaar praten en dingen doen. Ik heb dan altijd de behoefte om wat ik zie te tekenen - en, met een pennetje iets te gaan krassen. Het is altijd opnieuw spannend om het resultaat daarvan in een tekening te zien. Je wilt een gevoel overbrengen door middel van een beeld, dat is het moeilijkste eraan. Met schrijven heb ik dat niet. Af en toe schrijf ik weleens op wat in me opkomt. Maar als je er later opnieuw naar kijkt, dan zie je eigenlijk niets. Dan moet je het weer gaan lezen. Een beeld daarentegen zie je in één oogopslag."
Inspiratie daarvoor put Velthuijs vaak ook uit de schilderkunst. "Behalve door de auteur Janosch, die ik vooral voor zijn humor bewonder, word ik vooral geïnspireerd door schilders als Rousseau en Picasso. Maar ook de middeleeuwse schilderkunst boeit me. En verder de wereld. Landschappen, vooral in Italië en Frankrijk, vanwege de kleuren."
Ik waag me aan een vergelijking met die andere grote Nederlandse verteller van dierenverhalen, Toon Tellegen, vanwege de vergelijkbare eenvoud en humor. Maar daar ziet Velthuijs niet zoveel in. "Ik begrijp de vergelijking wel, maar ik heb totaal niets met Toon Tellegen. Zijn verhalen leiden tot niets. Meestal zitten de dieren te zuchten of zo. Wat vinden kinderen daat nou aan? Het zijn ook typisch de verhalen van een niet-tekenaar. Je kunt er helemaal geen illustraties bij maken, omdat er bij hem geen verschil bestaat tussen pakweg een vlo en een olifant. Die kunnen gewoon een potje gaan biljarten samen. Daar kun je als tekenaar niets anders mee doen dan een soort gevoelsmatige prent bij maken. Er is dan zelfs in de tekeningen geen verhaal te bespeuren."

De beer en het varkentje

De prijzen waarmee Velthuijs' werk is bekroond zijn niet meer op twee handen te tellen. Hoe zou het toch komen dat zijn boeken, en dan vooral de verhalen over Kikker, zo'n overweldigend succes hebben, overal ter wereld? "Wie het weet mag het zeggen. Ik heb echt geen flauw idee. Het grappige is dat kinderen overal ter wereld op dezelfde manier reageren. In Venezuela, Japan of Nederland roepen de verhalen bij de kinderen dezelfde dingen op. Ondertussen weet ik het wel, maar het blijft me verbazen wat mijn boeken soms teweegbrengen. Als Kikker en het vogeltje (over Kikker die een dood vogeltje vindt, BK) in een klas wordt voorgelezen, worden de kinderen muisstil. Het wordt ook voorgelezen op begrafenissen. Daar had ik absoluut geen idee van toen ik het maakte."
"Ondertussen ben ik op het ergste voorbereid. Toen ik eens in een radioprogramma de vraag kreeg of ik nog een hele tijd zou doorgaan met die verhalen over Kikker, zei ik: 'Nee, ik denk dat ik er maar eens mee stop.' Ik zei dat omdat ik eens wat anders wilde zeggen. Men vraagt mij steeds dezelfde dingen en ik moet steeds dezelfde antwoorden geven. Nou, toen kwam er een golf van protest. Mensen schreven me brieven waarin ze me smeekten toch alsjeblieft door te gaan. Ik krijg van mijn lezers ook suggesties voor Kikker-boekjes. 'Schrijf eens wat over misvormde kindertjes,' schreef een moeder van een gehandicapt kind me."
"In Japan is men, ook al bestaat daar toch echt een traditie in de tekenkunst, steeds op jacht geweest naar prentenboeken uit het Westen. Tegenwoordig kopen ze de Nederlandstalige Kikker-boeken op en stoppen ze er een klein boekje bij met de vertaling. Kikker is gecommercialiseerd. Die T-shirts zijn niet mijn hartewens, maar het schijnt niet anders meer te kunnen. Als je het zelf niet doet, gebeurt het toch. Maar het knuffelkikkertje wilde ik wel. Ik wou zo'n honderd stuks laten maken om aan kinderen te geven. Maar honderd, dat scheen niet te kunnen, dat zou te duur worden. Nu zijn het er duizenden. De knuffel is een soort slap vodje geworden, dat ligt me wel."
Trompet voor olifant

De verhalen over Kikker zijn lief en rooskleurig. De andere dieren, daar zit weleens wat gemeens bij. Maar dat is net goed voor de afwisseling, vindt Velthuijs. "Als ik een Kikker-boek maak, staan de andere dieren steeds aan de kant te wachten. Ik weet niet precies wat er nog met hen zal gebeuren, maar ze zijn er steeds. Ik heb gisteren de laatste hand gelegd aan een nieuw Kikker-verhaal, dat in het najaar zal verschijnen. Ik wilde weleens van het gezelschap van Kikker af. Dat viertal ging me een beetje dwarszitten. Rat, die nu al een tijdje bij de andere dieren woont, wordt belangrijker. Hij krijgt de behoeft om de wijde wereld in te trekken. Hij vertrekt met een rugzakje en Kikker rent erachteraan en vraagt 'Rat, mag ik met je mee?'. Rat geeft toe als Kikker zijn rugzak wil dragen, maar al snel blijkt dat niet te lukken, want Kikker krijgt heimwee. Hij mist zijn vriendjes. Ook de verhalen van Kikker zijn niet al rozegeur en maneschijn, er komt in alle verhalen wel wat gemenigheid voor."
"Het loopt wel altijd goed af. Ik vind niet dat je kinderen met een ellendige afloop moet opzadelen. Het oorspronkelijke verhaal van De trouwe dienaar eindigde ermee dat Krokodil in de gevangenis terechtkwam. Ik heb dat veranderd, ik vond dat dat niet kon. Want ik ben, ondanks alle ellende in de wereld, een optimist."

Max Velthuijs, De trouwe dienaar, Leopold, Amsterdam, 699 frank.

Max Velthuijs over 'Een trouwe dienaar', zijn nieuwste prentenboek

Ik heb niets tegen mensen, hoor

Belle Kuijken